شەری ئەربێللا(کۆکامێلا) :- (١)
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پێشەکی :-
فلیپی باوکی ئەسکەندەری مەکدۆنی پاش ئەوەی توانی شارەکانی یۆنان لەژێر سەرکردایەتی خۆی یەک بخات ،پاشان کورەکەی خۆی ئەسکەندەری هەلبژارد لە(٣٥٦- ٣٢٣ پ.ز)کە سەرکردایەتی ئەغریقیەکان بکات لە جەنگی دژ فارسیەکاندا .. ئەسکەندەر بیری لە جێ بەجێ کردنی پلانی باوکی کرد ، کە ئەویش داگیر کردنی وولاتی فارس بوو.. لەلایەکی ترەوە دارای ئەخمینی لەدەشتی هەولێر بوو ، لێرەدا پلانی بۆ ئەوە دادەرێشت ، کە سوپای ئەسکەندەری مەکدۆنی رابگری چیتر بەرەو پێشەوە نەیێت .ئەسکەندەر لەبەهاری ٣٣١ پ.ز میری جێهێست و گەیشتە شاری سابساکۆس لەسەر رووباری فورات کە ئێستا پێ ی دەوترێت (رەقە) لەهاوینی ٣٣١ پ.ز دوو پردی دروست کرد کە لە رووباری فورات بەرەو بابل لەسەریانی پەریەوە و رێگای باکووری دۆڵی رافیدێنی گرتە بەر پاشان بەرەو باشوور بەرەو رووباری دیجلە .. ئەسکەندەر کە زانی داراو سەربازگەو سوپاکەی لە شوێنێکی نزیکن لە دەشتی هەولێر ، بەشەو بزاوتی کرد بۆ ئەوەی دەست بەسەر بەرزاییەکاندا بگریت کە درێژ دەبوونەوە بەدەوری دەشتەکەدا .. لەبەر ئەوی ئەسکەندەر بەخۆی چاودێری ناوچەکەی دەکرد و سەرکردەکانی خۆی کۆ کردەوە و پلانێکیان دانا .. ئەویش بەدانانی ١٦ رێز ،چەکی تیر و ڕمیان پێ بیت پاش پشوێکی شەو بریاریان دا بە رۆژ بجەنگن .
شەرەکە لە ئەیلوولی ساڵی ٣٣١ پ.ز لە کۆکمێلا (دەشتی هەولێرـ)روویدا ، هەندێ بۆچوونیش هەیە دەڵێن شەرەکە لە تشرینی یەکەمئ ٣٣١ پ.ز روویداوە ، سوپای دارا ژمارەکەی (یەک ملیۆن کەس) و (١٠٠) گالیسکەشیان (عەرەبانە) پێ بوو ، ژمارەی سوار چاکەکانیشی لە سوپای ئەسکەندەر زیاتر بووە ، کەچی سوپای ئەسکەندەر لە (٤٠) هەزار سەربازی پیادە و (٧٠٠) سوار چاک پێکیاتووە. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پێشەکی :-
فلیپی باوکی ئەسکەندەری مەکدۆنی پاش ئەوەی توانی شارەکانی یۆنان لەژێر سەرکردایەتی خۆی یەک بخات ،پاشان کورەکەی خۆی ئەسکەندەری هەلبژارد لە(٣٥٦- ٣٢٣ پ.ز)کە سەرکردایەتی ئەغریقیەکان بکات لە جەنگی دژ فارسیەکاندا .. ئەسکەندەر بیری لە جێ بەجێ کردنی پلانی باوکی کرد ، کە ئەویش داگیر کردنی وولاتی فارس بوو.. لەلایەکی ترەوە دارای ئەخمینی لەدەشتی هەولێر بوو ، لێرەدا پلانی بۆ ئەوە دادەرێشت ، کە سوپای ئەسکەندەری مەکدۆنی رابگری چیتر بەرەو پێشەوە نەیێت .ئەسکەندەر لەبەهاری ٣٣١ پ.ز میری جێهێست و گەیشتە شاری سابساکۆس لەسەر رووباری فورات کە ئێستا پێ ی دەوترێت (رەقە) لەهاوینی ٣٣١ پ.ز دوو پردی دروست کرد کە لە رووباری فورات بەرەو بابل لەسەریانی پەریەوە و رێگای باکووری دۆڵی رافیدێنی گرتە بەر پاشان بەرەو باشوور بەرەو رووباری دیجلە .. ئەسکەندەر کە زانی داراو سەربازگەو سوپاکەی لە شوێنێکی نزیکن لە دەشتی هەولێر ، بەشەو بزاوتی کرد بۆ ئەوەی دەست بەسەر بەرزاییەکاندا بگریت کە درێژ دەبوونەوە بەدەوری دەشتەکەدا .. لەبەر ئەوی ئەسکەندەر بەخۆی چاودێری ناوچەکەی دەکرد و سەرکردەکانی خۆی کۆ کردەوە و پلانێکیان دانا .. ئەویش بەدانانی ١٦ رێز ،چەکی تیر و ڕمیان پێ بیت پاش پشوێکی شەو بریاریان دا بە رۆژ بجەنگن .
مەکدۆنیەکان مەترسی ئەوەیان هەبوو لە پشتەوە یان لە دواوەی سوپاکەیان هێرشیان بکرێتە سەر ، بۆیە ئەسکەندەر پلانێکی توکمەی داریشت، کە کاریگەری گەورەی هەبێت لەسەر رێکخستنی سوپاکەی لە بەرەبەیاندا ، سوار چاکەکانی لە لای چەپ دانا ، رێزەکانی لە ناوەراست دانا ، پیادە چەکدارەکانی ، کە بە چەکی قورس چەکی کردبوون لە لای راستی دانان . سەربازی دانا بوو بەشێوەی لاری تا وەکو بتوانن ئاور لە دوژمن بدەنەوەو ووریای خۆیان بن .شەر دەستی پێکرد سوپای ئەسکەندەر لەلای چەپی سوپای دوژمن دەستی بە بزاوت کرد ، ئەسکەندەر بەلاری بەرەو راستدا رۆیشت و بەردەوامیش بوو لە گواستنەوەی کەتیبە و پۆڵە قورسەکان بەهەمان لا ، دارا فەرمانی دا کە هێرش بکەنە سەر باڵێکی سوپای ئەسکەندەر ، وەک بەرپەچدانەوە ، بەڵام گەورەکانی ئەسکەندەر ،سوارچاکەکانی دارایان تێک شکاند و گالیسکەکانیان بەردا بەلای چەپی باڵێکی سوپای فارسەکاندا ، بەمەو ئەسکەندەر کە سەرۆکایەتی سوارچاکەکانی دەکرد ، ئازایانە سوپای فارسەکانی کردە دوو بەش و رێزەکانی سوپاکەی تێکوپێک شکان ،کە بەتوندی هێرشی کردە سەر سوپای دارا ، بەمەوە شای فارس رێگای خۆی وون کرد و گالیسکەکەی سووراندەوە و هەڵات.
وادیارە دارا بەو کارە تێکچوو و هەوڵی دا بە هۆی چەند مەرجێک کێشەکە لە نێوان خۆی و ئەسکەندەر یەکلایی بکاتەوە و کۆتایی بە جەنگی نێوانیان بێت ، بەوەی ،کێشی (٣٠٠٠٠ ) لە زیو پێشکەشی بکات و کچەکەی خۆشی بداتە ئەسکەندەر . کورەکەشی بە بارمتەیی لە لای ئەسکەندەر بمینێتەوە ، لە بەرامبەر ئازاد کردنی دایک و کچەکەی ، کە ئەسکەندەر دەستگیری کردبوون ،-( هاوسەرەکەی دارا کە بەدیل گیرا بوو ،مرد)- و دەسەلات و فەرمانرەوایی دابەش بکەن ، بەو گوزارشتە کە ئەسکەندەر زاوایەتی ، بەڵام ئەسکەندەر مەرجەکانی دارای رەت کردەوە بە جۆرێک تازە سەرکەوتن وەدەست هات ، کەسی سەرکەوتووش بێ مەرج سەرکەوتن دەخوازی . پاش ئەوەی ماوەیەک لە هەولێر مایەوە بەرەو بابل شۆر بوو ، بۆ ئەوەی عێراق و شوێنی تری وولات داگیر بکات .
دەرەنجامی شەری کۆگامێلا لەسەر ئاستی عیراق و ناوچەی رۆژهەلاتی ناڤین بە گشتی رەهەندێکی گرنگی لێ کەوتەوە ، بەمەوە ئەسکەندەری مەکدۆنی رێگەی بازرگانی و سەربازی بۆ (هیندستان) کردەوە . کۆگامێلا کەوتوووتە رۆژئاوای رووباری خازر و بە نزیکەی ٢٠ میل باکووری رۆژئاوای شاری هەولێر .. لێرەدا هەندێ لە مێژوونووسان جەنگەکە بەناوی جەنگی هەولێر ناو دەبەن ، چونکە ئەسکەندەر پاش ئەوەی دارای سێیەمی رووخاند دەسکەوتێکی زۆری هێنایە شارەکە ، چونکە سەرکەوتنی ئەو، دەست بەسەر داگرتنی شاری هەولێر بوو ، کە مەترسییەکی گەورەی هەبوو لە هەرێمەکە .
دەرەنجامی شەری کۆگامێلا لەسەر ئاستی عیراق و ناوچەی رۆژهەلاتی ناڤین بە گشتی رەهەندێکی گرنگی لێ کەوتەوە ، بەمەوە ئەسکەندەری مەکدۆنی رێگەی بازرگانی و سەربازی بۆ (هیندستان) کردەوە . کۆگامێلا کەوتوووتە رۆژئاوای رووباری خازر و بە نزیکەی ٢٠ میل باکووری رۆژئاوای شاری هەولێر .. لێرەدا هەندێ لە مێژوونووسان جەنگەکە بەناوی جەنگی هەولێر ناو دەبەن ، چونکە ئەسکەندەر پاش ئەوەی دارای سێیەمی رووخاند دەسکەوتێکی زۆری هێنایە شارەکە ، چونکە سەرکەوتنی ئەو، دەست بەسەر داگرتنی شاری هەولێر بوو ، کە مەترسییەکی گەورەی هەبوو لە هەرێمەکە .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
١١) هەولێر لە ماوەی داگیر کردنی ئەخمینی و سلوقییەکاندا /دکتۆت سوهەیلە مەجید ئەحمەد /کۆلێژی ئاداب /زانکۆی مووسل . ئەم بابەتە لە ئینسکلۆبیدیای هەولێر /لاپەرە (١٠١٤) وەرگیراوە
